تأملی بر سرانجام انتقادها در حکومت علوی

تاریخ حیات امیرالمؤمنین (ع) به ویژه در دوران حکومت ظاهری حضرت، موارد بسیاری از نقدهای اصحاب (اعم از نقد دلسوزانه یا کینه توزانه و منافقانه) را نشان می دهد.

به گزارش چشم برخوار؛ مصطفی رنجکش*/ حسن روحانی رئیس جمهور در ۱۸ دی ماه ۱۳۹۶ طی سخنانی در دیدار با وزیر و معاونان وزارت امور اقتصادی و دارائی، هنگام سخن از «نقد و نقدپذیری و لزوم انتقاد سازنده»، چنین بیان کرد: «با انتقاد هیچ وقت مخالف نیستیم، همه باید انتقاد بشوند استثنا ندارد؛ تمام مسئولان در کشور قابل نقد اند، ما در کشور معصوم نداریم، حالا یک وقتی امام دوازدهم اگر ظهور کرد، آن زمان هم می شود نقد کرد. پیغمبر هم اجازه نقد می داد. دیگه بالاتر از پیغمبر که ما دیگه نداریم در تاریخ که. وقتی پیغمبر یک صحبتی می کرد، طرف بلند می شد روبرو پیغمبر و می گفت که: «امن الله ام منک»؟ این حرفی که میزنی نظر خودته یا خدا وحی کرده؟ اگر می گفت: «من الله»، خدا وحی کرده که هیچ امر خداست و من حرفی ندارم، اگر می گفت: «منی»، از طرف منه، انتقاد می کرد و می گفت قبول ندارم و نقد می کرد. ما در زمان معصوم هم نقد را داریم….».

گرچه شاید بتوان گفت رئیس جمهور منظور خود را به درستی بیان نکرده اند و مقصودی جز آنچه خواننده از این سخنان برداشت می کند داشته است، اما در هر حال، قسمت هایی از این سخنان، قابل تأمل است.

چند سوال برای تدبر

 درباره این سخنان، چند سؤال جلب توجه می کند: اول این که؛ هدف و منظور از «همه باید انتقاد بشوند استثنا ندارد» چیست؟ در جامعه ما، چه کسی گفته نقد نشود یا خود را مستثنای از نقد می داند؟ آیا رهبری چنین گفته است؟ یا رئیس جمهور چنین اعتقادی داشته است؟ یا سایر سران قوا چنین اعتقادی دارند؟
سوال دوم این که؛ در حکومت معصوم هم می توان نقد کرد، اما چه کسی را؟ امام معصوم را نقد کرد یا حاکمان و سایر مسئولان را؟ در حکومت معصوم نقد هست، امّا نه به امام معصوم و عملکرد او؛ بلکه به اطرافیان و عملکردهای آن ها و سوال سومی که به ذهن متبادر می شود این است که سیره پیامبر اکرم (ص)، اجازه نقد بود یا تحمل منتقدان ؟ اگر منظور از اجازهٔ نقد، مشورت و نظرخواهی است که بین «نقد» و «مشورت» فرسنگ ها فاصله است و اگر منظور آن است که سخن پیامبر یا معصوم خدشه بردار است و نظری بهتر از سخن آنان می توان ارائه داد، که با اعتقادات شیعی در معصومیت معصومین قابل جمع نیست.

خوانشی از چند روایت

ورای این سؤالات در همین رابطه به نظر می رسد؛ برداشتی از چند روایات مشابه آنچه در گفتار رئیس جهور آمده بود، بیان شود: روایت اول: مُحمّد بن یُخبَى عَن مُخمّد بن الخسین عن مُخمّد بن إسماعیل عن منصور بن یونس عن زید بن الجهم الهلالى عن أبى عبد الله ع قال سمعته یقول لمّا نزلت ولایه على بن أبى طالبیع و کان من قول رسول الله ص سلّمُوا لى على بإمره المُؤمنین فکان مما أکد الله علیهما فى ذلک الیوم یا زید قول رسول الله ص لهما فوما فسلّما علیه بإمره المُؤمنین فقالا أ من الله أو من رسوله یا رسول الله- فقال لهما رسول الله صل من الله و من رشوله فأنزل الله عز و جل- و لا تنقضوا الأیمان بعد توکیدها و قد جعلتم الله علیکم کفیلا إن الله یعلم ما تفعلون یغنى به قول رسول الله (ص) لهما و قولهما آمن الله آو من رشوله…» (الکافی، ج ۱، ۲۹۲).
در این روایت ذکر شده است که پیامبر اکرم (ص) دستور داده اند که با عبارت امیرالمؤمنین به امام علی علیه السلام داده شود و دو خلیفه (و در روایات دیگری سه خلیفه و گاه به صورت جدا جدا) پرسیده اند آیا این سخن از جانب خداست یا خود شما؟ و پیامبر فرموده اند از جانب خدا و رسول اوست و سپس آیه نازل شده و مذمت شده اند. این روایت به طرق دیگر نیز در دیگر منابع آمده است (ر.ک: تفسیر القمی، ج ۲، ص ۳۳۴؛ تفسیر العیاشی، ج ۲، ص ۲۶۸؛ الیقین باختصاص مولانا على علیه السلام بإمره المؤمنین، ص ۳۱۶ و…).
روایت دوم: أخبرنا أبو عبد الله الشیرازی أخبرنا أبو بکر الجرجرائئ حدثنا أبو أحمد البصری قال: حدثنی محمد بن سفل حدثنا زید بن إسماعیل مولى الأنصارئ حدثنا محمد بن أیوب الواسطى، عن سفیان بن عیینه، عن جعفر بن محمد عن أبیه عن علی قال لما نصب رسول الله ص علی یوم غدیر خم فقال: من کنت مولاه فعلی مولاه. طار ذلک فی البلاد، فقدم على تمول الله النعمان بن الحرث الفقړئ فقال: أمرتنا عن الله أن نشهد أن لا إله إلا الله، و آنک رول الله، وأمرتنا بالجهاد و الحج والصلاه والزکاه و الصوم قبلناها منک، ثم لم ترض حتى نصبت هذا الغلام فقلت: ممن کنت مولاه فهذا مؤلاه، فهذا شیء منک أو أمر من عند الله قال: أمر من عند الله. قال: الله الذی لا إله إلا هو إن هذا من الله قال: الله الذی لا إله إلا هو إن هذا مین الله قال: فی الغمان وهو یقول: (اللهم إن کان هذا هو الحق من عندک- امطر علینا حجاره من السماء – أو اثنینا بعذاب ألیم. رماه الله بحجر على رأسه فقتله فأنزل الله تعالی تال سائل. (شواهد التنزیل، ج ۲، ص ۳۸۱ و ۳۸۲) این روایت مربوط به واقعه غدیر است که در منابع گوناگون روایی شیعه و سنی نقل شده است و نقد ناقد و پافشاری بر نظر خود در برابر رسول خدایان، منجر به عذاب او گردید.
روایت سوم: على بن إبراهیم عن صالح بن السندی عن جعفر بن بشیر عن هارون بن خارجه عن أبی بصیر عن أبی جعفر ع قال: کنت عنده جالسا فقال له رجل حدثنی عن ولایه على أن الله أو من مموله غضب ثم قال ویحک کان رول الله ص أخوف له من أن یقول ما لم یأمره به الله بل افترضه کما افترض الله الصلاه والزکاه والصوم والحج. (الکافی، ج ۱، ۲۸۹ و ۲۹۰) در این روایت سائل و به تعبیری منتقد، از گفتار پیامبر در نصب امیرالمؤمنین البته سؤال کرده است، ولی امام باقر لایه غضب کرده اند و با گفتن «وای بر تو»، به آن پاسخ داده اند.
روایت چهارم: قال ابن إسحاق: فحدثت عن رجال من بنى سلمه، أنهم ذکروا: أن الحباب بن المنذر بن الجموح قال: یا رسول الله، أرأیت هذا المنزل، أ منزلا أنزلکه الله لیس لنا أن نتقدّمه، ولا نتأخر عنه، أم هو الرأى والحرب و المکیده؟ قال: بل هو الرأى و الحرب و المکیده؟ فقال: یا رسول الله، فان هذا لیس بمنزل، فانهض بالناس حتى نأتى أدنى ماء من القوم، فننزله، ثم نغور ا٢] ما وراءه من القلب، ثم نبنى علیه حوضا فنملؤه ماء، ثم نقاتل القوم، فنشرب و لا یشربون، فقال رسول الله صلى الله علیه وسلم: لقد أشرت بالرأى. فنهض رسول الله صلى الله علیه وسلم و من معه من الناس، فسار حتى إذا أتى أدنى ماء من القوم نزل علیه، ثم أمر بالقلب فغوّرت، وبنى حوضا على القلیب الذى نزل علیه، فملى ماء، ثم قذافوا فیه الانیه. (سیره ابن هشام، ج ۱، ص ۶۲۰ المغازی واقدی، ج ۱، ص ۵۳) این روایت دربارهٔ جنگ بدر است که فردی به نام حباب بن منذر، در برابر نظر پیامبر تبیینات، نظر دیگری داشته و نظر خود را ارائه کرده است.

تأملی در این چند روایات

معمولاً کسانی در مقابل پیامبر و امام منتقد بوده اند که اخلالگری آنان و مفاسدشان یا عدم معرفتشان، در تاریخ روشن و هویداست. (در روایت اول دو خلیفه؛ در روایت دوم بیابان گرد ناشناسی که معرفت ندارد؛ در روایت سوم، مردی ناشناسی که موجب خشم و غضب امام می شود؛ در روایت چهارم، حباب از فعالان در سقیفه).
اگر بپذیریم که این موارد انتقاد بوده است، انتقادها، مربوط به سیره نیست، بلکه عمل برخی از افراد (با اغراض خاص یا جهالت) بوده که پیامبر اکرم (ص) با سعه صدر با آن ها رفتار می کردند. رفتار ناپسند عده ای در مقابل پیامبر اکرم (ص)، نمی تواند برای پیروان پیامبر، سرمشق و الگو باشد؛ چنان که قرآن آنان را از رفتارهای ناپسند در مقابل پیامبر نهی فرموده است: «یا آنها الذین آمنوالا تداخلوا بیوت النبی الاً آن یؤذن لکم الی طعام غیر ناظرین اناهٔ ولکن اذا ذعیتم فاذخلوا فذا طعمتم فانتشیروا و لا مُسنتأسین الحدیث ان ذلک مکان یؤذی النبی فیسنخی من الحق..» (الاحزاب ۵۳)؛ بنابر این چه نیکوست تأسی کردن به پیامبر اکرم (ص) و پرهیز از تمستک به رفتارهای عده ای به ظاهر مسلمان در مقابل آن حضرت.
مورد سوم این که بین اجازه نقد با مشورت خواهی که در برخی موارد مانند جنگ خندق نقل شده و قرآن هم بدان امر کرده (آل عمران، ۱۵۹)، تفاوت بسیار است.

عبرت از تاریخ: سرانجام انتقادها در حکومت علوی

علاوه بر این روایات که فقط نمونه هایی از انتقادات به پیامبر اکرم (ص) بود، تاریخ حیات امیرالمؤمنین البته به ویژه در دوران حکومت ظاهری حضرت، موارد بسیاری از نقدهای اصحاب (اعم از نقد دلسوزانه یا کینه توزانه و منافقانه) را نشان می دهد، از انتقادهای امثال طلحه و زبیر گرفته تا پی جویان حکمیت و بعد هم خوارج، از پیشنهادهای مالک اشتر و ابن عباسی در امور حکومتی گرفته تا سخنان منافقانی همچون اشعث و امثال او، و همگی هم به یکجا ختم می شود: اگر سخن ولی به درستی شنیده و عمل نشود، جامعهٔ اسلامی محکوم به شکست است.

* تحلیلگر مسائل سیاسی در برخوار
انتهای پیام /

2 دیدگاه برای “تأملی بر سرانجام انتقادها در حکومت علوی
  1. آقای رنجکش شما رفتار خودتو وخانواده تو درست کن حکومت را بسپار به اهلش!!!!!!وای به حال علمای قم که با سکوتشان باعث شدن امثال شما دست به قلم بشید

  2. بردار گرامی اگه افراد جامعه این طرز تفکر که رفتار خود و خانواده درسشه و به جامعه کاری نداشته باشیم شک نکن دیکتارتوری مثل حسن روحانی تو و امثال تو را در میدان اصلی شهرتون …. می کنه چون این مرتیکه دیکتاتور به تمام عیاره بدتره رضا خانه اب نیس و گرنه ماهی گیره خوبیه

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.